Beyhakî’nin “bilâ eyn” sözü — İslamQA, no. 514823

Hamd Allah’a. Birincisi: Beyhakî burada kelâmcılar arasında yaygın olan görüşe göre konuşmuştur: Allah’a “nerede?” diye sorulmaz; çünkü O mekândan münezzehtir veya bu soru cisimler hakkında sorulur. Nassa delâlet eden hak ise, O’na “nerede?” diye sormanın caiz olmasıdır.

Mekâna gelince: Allah, içinde bulunduğu, kendisini sınırlayan veya kuşatan bir “vücûdî mekân”dan münezzehtir. Aksine O, bütün mekânların üstünde, göklerinin üstünde, arşının üzerindedir; nitekim Kitap ve Sünnet bunu telaffuz etmiş, ümmetin selefi de üzerinde icmâ etmiştir.

Allah’a “nerede?” diye sorulabileceğine câriye hadisi delâlet eder. Müslim (537) Muâviye b. Hakem es-Sülemî’den, câriyesini dövmesi meselesinde rivayet eder: “Resûlullah’a geldim, bu yaptığımı bana büyük gösterdi. ‘Ey Allah’ın Resûlü, onu azat edeyim mi?’ dedim. ‘Onu bana getir’ buyurdu. Getirdim. Ona ‘Allah nerede?’ dedi. ‘Gökte’ dedi. ‘Ben kimim?’ dedi. ‘Sen Allah’ın Resûlü’sün’ dedi. ‘Onu azat et; çünkü o mümindir’ buyurdu.”

İmam Abdülganî el-Makdisî ve Zehebî’nin yukarıda geçen sözleri burada da zikredilir.

İkincisi: Beyhakî istivâyı ispat eder, onda tefvîzi (anlamı Allah’a bırakmayı) benimser, ciheti ve mekânı nefyeder. Dr. Abdurrahman b. Sâlih el-Mahmûd der ki: “Beyhakî, câriye hadisini — ‘Allah nerede?’ ‘Gökte’ — zikrettiği başka bir yerde, onun te’vili hakkında tuhaf bir söz söylemiş ve onu, Allah için ulüvvü ispat etmediğine delâlet edecek şekilde te’vil etmiştir.” (Mevkıfü İbn Teymiyye mine’l-Eşâ‘ira, 2/588)

Dr. Ahmed b. Atıyye el-Gâmidî de el-Beyhakî ve mevkıfühû mine’l-ilâhiyyât’ta (s. 347–352) der ki: “Bu mesele — yani Allah için cihet ispatı — Beyhakî’nin nefyettiği bir şeydir. Çünkü o, istivâ sıfatında tefvîz görüşünü seçince, lafzın nassla geldiği şekilde durup onu Allah hakkında tefsir etmeye geçmemiş — zira bu, ona göre te’vili ancak Allah’ın bildiği müteşâbihtendir — sonra Allah için kat‘î olarak sabit olan ciheti nefyetmiştir. Cihet ile istivâ arasında sıkı bir bağ vardır; çünkü cihet istivânın lâzımıdır. O, mezhebini açıklarken şöyle der: ‘… Fakat O, haber verdiği gibi arşı üzerinde istivâ etmiştir; keyfiyetsiz, eynsiz.’ Yani istivâ haber bakımından sabittir; fakat anlamını araştırmamalıyız, çünkü bu keyfiyet araştırmasıdır. ‘Eyn’ ile işaret etmek de cihet ispatına götürür; O’nun ciheti yoktur. Zira biz istivâyı ancak haber geldiği için ispat ettik; lafzen ispat ettik, anlamını Allah’a bıraktık.”

Gâmidî devamla: “Beyhakî, İbn Mübârek’in istivâ ve fevkiyyeti ispat eden sözüne — ‘Rabbimizi yedi göğün üstünde, arşında istivâ etmiş olarak biliriz; mahlûkatından ayrıdır. Biz Cehmiyye’nin dediği gibi ‘O buradadır’ — yere işaret ederek — demeyiz’ — şöyle dipnot düşer: ‘Onun ‘mahlûkatından ayrıdır’ sözüyle, ardından Cehmiyye’nin sözünü nefyetmesini kastediyor; şeriatın mutlak bıraktığı başka bir yönden cihet ispatını değil.’ Bütün bunlar Beyhakî’nin ciheti nefyettiğine delâlet eder; hatta bu konuda açıktır. Ciheti ispat eden nasslara gelince, Beyhakî onları te’vil etmiştir: ‘Gökte olana güvenmediniz mi?’, ‘Rablerinden korkarlar, onların üstündedir’, ‘O, kullarının üstünde kahirdir’ gibi âyetleri, istivâ âyetlerine hamlederek hepsinde anlamı ‘arşın üzerinde olan’ yapmıştır. Ancak Allah’ın arşın üzerinde olduğunu ispatı, bunu açıkça bildiren delile uymak içindir; ‘Rahmân arşa istivâ etti’ gibi. Bu, Beyhakî’nin yalnızca lafzen ispat ettiği, anlamını Allah’a bıraktığı bir şeydir. Te’vil ettiklerinde de durumu aynıdır; çünkü anlamı Allah’a havale etmeye dayanmak da tefvîzdir. Bu, göründüğü kadarıyla delilsiz bir zorlamadır. Selefin mezhebinin tefvîz olduğunun bâtıl olduğunu daha önce açıklamıştık.”

Gâmidî, Beyhakî’nin “Güzel söz O’na yükselir, salih amel onu yükseltir” âyetini “kabulün güzelliği” olarak, meleklerin urûcunu da “gökteki makamlarına yükselmeleri” olarak te’vil ettiğini nakleder. Sonra der ki: “Ancak Allah için ulüvv ve fevkiyyet, aklî ve naklî delillerle tevâtür derecesinde sabittir. Bunun en açık delillerinden biri, Beyhakî’nin zikredip muzdarib saydığı câriye hadisidir.”

Hâsılı: Beyhakî’nin “Allah’a ‘nerede?’ diye sorulmasını” nefyetmesi, onun ciheti nefyeden ve istivâ ile ulüvvde tefvîzi benimseyen kelâmî mezhebiyle uyumludur. Bu, Sünnet’te sahih olarak sabit olan “Allah’a ‘nerede?’ diye sorulabilir” hükmüne muhaliftir. Yine selefin istivâyı “ulüvv, yükselme, oturma” ile tefsir etmesine ve “fevk” cihetinin ispatındaki icmâlarına muhaliftir. Allah en iyi bilir.6